Yaptırım kararı, İran ile Batılı ülkeler arasındaki nükleer anlaşmazlığın derinleştiği bir dönemde geldi.

Cumartesi gece yarısı itibarıyla devreye giren yaptırımlar, silah ambargosundan ekonomik kısıtlamalara kadar geniş bir yelpazeyi kapsıyor. 

Yaptırımların yeniden uygulanması, Avrupa ülkeleri ile ABD’nin girişimiyle “snapback” mekanizması çerçevesinde hayata geçirildi.

İRAN’DAN TEPKİ

İran Dışişleri Bakanlığı, BM yaptırımlarını “hukuksuz ve gerekçesiz” olarak nitelendirdi ve hiçbir ülkenin bunlara uymaması gerektiğini açıkladı. Bakanlık, “İran İslam Cumhuriyeti ulusal çıkarlarını ve halkının haklarını kararlılıkla savunacaktır” ifadelerini kullandı.

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ise, ABD’nin ülkenin zenginleştirilmiş uranyum stokunun tamamen teslim edilmesi karşılığında yaptırımların üç ay ertelenmesini talep ettiğini belirterek, bunu “kabul edilemez” diye nitelendirdi.

DİPLOMATİK ÇIKMAZ

Avrupa üçlüsü (Almanya, Fransa, Birleşik Krallık), İran’ın üç temel şartı yerine getirmediğini açıkladı: ABD ile dolaylı görüşmelerin yeniden başlaması, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) Natanz, Fordo ve İsfahan’daki tesislere erişimine izin verilmesi ve zenginleştirilmiş uranyum stokunun güvenceye alınması.

ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Marco Rubio, İran’a “iyi niyetle doğrudan müzakereleri kabul etme” çağrısı yaparken, tüm devletlere de yaptırımları derhal uygulama çağrısında bulundu.

RUSYA VE ÇİN’İN TEPKİSİ

Moskova ve Pekin, JCPOA anlaşmasının süresini altı ay uzatmayı önerse de, Batılı ülkelerin muhalefeti nedeniyle bu girişim sonuçsuz kaldı. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Batı’yı “diplomasiyi sabote etmekle” suçladı.

URANYUM ZENGİNLEŞTİRME

UAEA’ya göre İran, nükleer silaha sahip olmayan ülkeler arasında uranyumu en yüksek oranda zenginleştiren tek ülke. İran hâlihazırda %60 oranında zenginleştirilmiş yaklaşık 440 kilo uranyuma sahip. Uzmanlara göre bu stok, %90 seviyesine çıkarılması halinde 8 ila 10 nükleer bomba üretmeye yetecek kapasiteye sahip.

2015’te imzalanan nükleer anlaşma (JCPOA), uranyum zenginleştirme oranını %3,67 ile sınırlıyordu. Ancak ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesi ve yaptırımları yeniden devreye sokmasının ardından Tahran, taahhütlerinden kademeli olarak uzaklaştı.

İRAN RİYALİ DİBE VURDU

İran’ın ulusal para birimi riyal, Birleşmiş Milletler (BM) yaptırımlarının yeniden yürürlüğe girmesinin ardından dolar karşısında tarihinin en düşük seviyesine geriledi.

Pazar sabahı serbest piyasada 1 ABD doları yaklaşık 1 milyon 120 bin riyal, 1 euro ise 1 milyon 320 bin riyal seviyesinden işlem gördü. Veriler, Bonbast ve AlanChand gibi döviz takip sitelerinden paylaşıldı.

Riyal, Ağustos başında 900 bin seviyesindeyken, yaptırımların yeniden gündeme gelmesinin ardından son bir ayda hızla değer kaybetti. Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık’ın BM’de yaptırımların geri dönmesi için “snapback” mekanizmasını tetiklemesinden önce, riyal dolar karşısında 1 milyon seviyesinin biraz üzerinde seyrediyordu.