Kürtçe, Kuzey Kürdistan'da bugün tarihinin en kırılgan dönemlerinden birini yaşıyor. Sorun artık bir asimilasyon sorunu olmaktan çıkmış, dilin giderek günlük yaşamda kullanılmayan bir değere dönüşmesi noktasına gelmiş durumda. 2020'den 2026'ya kadar art arda yapılan anketler, aynı soruyu her yıl biraz daha karamsar bir tabloyla gündemimize koyuyor. Kürtçenin kendi coğrafyasında bile gündelik yaşamdan çekilme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu, verilerle açık biçimde ortaya konuyor.

Bu yazıda, dilin evdeki, sokaktaki, okuldaki ve kuşaklar arasındaki seyrini; bu çözülüşün arkasındaki toplumsal ve siyasi nedenleri ve önü alınmazsa Kürtleri ve Kürt siyasi hareketini bekleyen riskleri inceleyeceğiz.

Saha Araştırmaları Merkezi (SAMER), son altı yılda yaptığı tüm anketlerde bizlere bir veri sağlıyor. Bu veriler, hanelerde Kürtçe konuşma oranının yaklaşık üçte bir oranında gerilediğini ve Kürtçenin en mahrem sığınağı olan evin bile artık güvenli bir alan olmaktan çıkmaya başladığını gösteriyor.

DEVLETİN POLİTİK MÜDAHALESİ

Cumhuriyet tarihi boyunca Kürtçe, uzun yıllar kamusal alanda fiilen yasaklı tutuldu. Yer adları Türkçeleştirildi, eğitim sistemi ise baştan sona tek dilli bir anlayışla kurgulandı. 2000'li yıllardaki sınırlı yumuşama dönemlerinde bile Kürtçe, bir "hak" olarak değil, siyasi konjonktüre göre açılıp kapatılabilen bir "izin" olarak değerlendirildi. Bugün anket verilerinde görülen okuma-yazma uçurumu da tam olarak bu yapısal dışlanmanın bir ürünüdür. Yani Kürtçenin hiçbir dönemde eğitim müfredatının zorunlu ve eşit bir parçası haline getirilmemesinin doğrudan yansımasıdır.

Son on yılda ise bu politika, doğrudan siyasi bir müdahale aracına dönüştü. Özellikle 2016 sonrasında OHAL kararnameleriyle onlarca Kürtçe yayın organı, kültür merkezi ve dil kursu kapatıldı. Seçilmiş Kürt belediye eş başkanlarının yerine atanan kayyımlar, belediyelerin sunduğu Kürtçe tabelaları, sokak levhalarını ve dil kursu gibi hizmetleri sistematik biçimde kaldırdı. Anadilini kamusal alanda kullanamayan, yazılı kültüründen uzaklaştırılan ve Kürtçe konuştuğu için ayrımcılığa uğramaktan çekinen bir toplumun dilini bir kuşak içinde kaybetme riski bulunuyor. Bugünkü veriler de tam olarak bu sistematik sessizleştirmenin sonuçlarını ortaya koyuyor.

DEVLETİN SİSTEMATİK SALDIRILARI

Bu politikanın en belirleyici boyutu, doğrudan dilin kendisine yönelik yasaklayıcı ve cezalandırıcı uygulamalardır. Kürtçe konuşmak, uzun yıllar boyunca resmi kurumlarda, mahkemelerde, okullarda ve kamu görevlileri karşısında fiilen ya da hukuken yasak sayıldı. Savunmasını Kürtçe yapmak isteyenler, "bilinmeyen dilde konuştu" gerekçesiyle engellendi; Kürtçe tabela ve sokak levhaları defalarca kaldırıldı, Kürtçe kitaplar, dergiler ve diğer yayınlar toplatıldı ya da kapatıldı.

Anadilde savunma hakkının dahi yıllarca fiilen tanınmaması, dilin en temel kamusal alanlardan olan adalet ve kamu yönetimi kurumlarından dışlanması anlamına geliyordu. Bu yasaklayıcı yaklaşım, Kürtçenin yalnızca kullanılmamasına değil, kullanıldığında cezalandırılma riskiyle de karşı karşıya kalmasına yol açtı. Böylece toplumda, Kürtçeyi kamusal alanda görünür ve duyulur kılmanın bedeli olan bir eylem olduğu algısı yerleşti. Sonuç olarak devlet, Kürtçeyi resmi ve kamusal alandan hukuki ve fiili yollarla sistematik biçimde tasfiye etti. Bu tasfiye süreci, dilin bugün anketlerde görülen "korkuyla konuşulan, sessizce terk edilen" karakterinin oluşmasının doğrudan mimarı oldu.

SON KALE SARSILIYOR

Bir dilin yaşama şansını en çok belirleyen yer evdir. Çünkü dil, burada hiçbir kurumun baskısı olmadan kuşaktan kuşağa doğal biçimde aktarılabilir. SAMER tarafından yıllardır yürütülen anket serisi de tam olarak bu alanı izliyor ve ortaya çıkan tablo giderek ağırlaşıyor. 2020'de hanelerin yüzde 69,4'ünde Kürtçe konuşulurken, bu oran 2023'te yüzde 60,8'e, 2026'da ise yüzde 45,1'e geriledi. Altı yılda yaşanan 24,3 puanlık düşüş, hanelerdeki Kürtçe kullanımının yaklaşık üçte bir oranında azaldığını gösteriyor.

Bu gerilemenin önemi yalnızca sayısal büyüklüğünde değil, temsil ettiği toplumsal dönüşümde yatıyor. Hane, bir dilin anne babadan çocuğa, büyükanneden toruna aktarıldığı en temel ve doğal yaşam alanıdır. Bu aktarım kanalı zayıfladıkça, dilin sokakta, okulda ya da kamusal yaşamın diğer alanlarında yeniden güç kazanma olasılığı da azalıyor. Başka bir ifadeyle, hanelerdeki çözülüş yalnızca bir istatistik değil, dilin geleceğine ilişkin güçlü bir uyarı işaretidir.

SOKAK KÜRTÇEYE KAPANIYOR

Bir dilin canlılığı; evin dışında, sokakta, çarşıda ve komşuluk ilişkilerinde de sınanır. Bu cephedeki tablo ise daha da çarpıcı. 2020'de sokakta Kürtçe konuştuğunu belirtenlerin oranı yüzde 59,4 iken, bu oran 2021'in Nisan ayında yüzde 40,5'e, 2024'ün Mayıs ayında ise yüzde 26'ya kadar geriledi. 2026 verileri, oranın yüzde 30 civarında kısmi bir durağanlaşma gösterdiğine işaret etse de altı yıllık genel eğilim net: Kürtçe, kamusal alanda neredeyse yarı yarıya görünürlüğünü ve kullanımını kaybetmiş durumda.

Bu görünmezleşme hali, toplumsal cinsiyet açısından da eşit dağılmıyor. 2026 verilerine göre erkeklerin yüzde 46'sı sokakta Kürtçe konuştuğunu belirtirken, kadınlarda bu oran yalnızca yüzde 19,9'da kalıyor. Bu fark, kadınların kamusal alanda dil tercihi konusunda erkeklere kıyasla daha fazla çekince, baskı ya da öz sansürle karşı karşıya kaldığını düşündürüyor. Dolayısıyla veriler, Kürtçenin yalnızca kamusal alandan değil, toplumsal cinsiyet ekseninde de eşitsiz biçimde geri çekildiğini gösteriyor.

KUŞAKLAR ARASINDAKİ KOPUŞ

Anket serisinin en çarpıcı ve belirleyici bölümlerinden biri, yaş gruplarına göre hanelerde Kürtçe konuşma sıklığına ilişkin veriler. 2026 sonuçları, kuşaklar arasındaki dil aktarımının giderek zayıfladığını ortaya koyuyor. Buna göre, 65 yaş ve üzerindekilerin yüzde 77,9'u hanede çok sık Kürtçe konuşurken, bu oran 55-64 yaş grubunda yüzde 76, 35-44 yaş grubunda yüzde 56,1, 25-34 yaş grubunda yüzde 45,6 ve 18-24 yaş grubunda ise yüzde 34,1'e kadar düşüyor.

Asıl alarm ise en küçük yaş gruplarında veriliyor. 6-11 yaş grubundaki çocukların yalnızca yüzde 18'i hanede çok sık Kürtçe konuşurken, yüzde 22,8'i hiç konuşmuyor. 0-5 yaş grubunda ise tablo daha da ağırlaşıyor. Bu yaş grubundaki çocukların yüzde 24,4'ü evde hiç Kürtçe konuşmazken, yalnızca yüzde 18,4'ü çok sık Kürtçe konuşuyor. Başka bir ifadeyle, 0-18 yaş grubundaki yaklaşık her dört çocuktan biri, ailesinin anadilini evde neredeyse hiç duymadan büyüyor. Bir dil, konuşanların yaşlanmasıyla değil, çocukların o dili edinmeyi bırakmasıyla yok olma sürecine girer. Veriler de Kürtçenin bu kritik eşiğe yaklaştığına işaret ediyor.

Dilbilimde bir dilin tehlike altında sayılmasının en temel göstergelerinden biri, kuşaklar arası aktarımın kesintiye uğramasıdır. Kuzey Kürdistan'daki Kürtçeye ilişkin veriler de bu tanıma uyan bir tablo ortaya koyuyor: Yaşlı kuşaklarda güçlü olan dil kullanımı, orta kuşaklarda zayıflıyor, en genç kuşaklarda ise aktarım zinciri ciddi ölçüde kopuyor. Bu eğilim aynı hızla devam ederse, önümüzdeki 15-20 yıl içinde Kürtçenin anadil olarak edinildiği hane sayısının kritik bir eşiğin altına düşmesi olası görünüyor.

KONUŞABİLEN AMA YAZAMAYAN HALK

Kürtçeye ilişkin dil becerileri arasındaki uçurum da dilin kurumsal alanlardan nasıl dışlandığını gösteren önemli bir veri oluşturuyor. 2026 verilerine göre katılımcıların yüzde 45'i Kürtçeyi "çok iyi" anladığını, yüzde 37,5'i ise "çok iyi" konuştuğunu belirtiyor. Buna karşın, "çok iyi" okuyabildiğini söyleyenlerin oranı yüzde 23,2'ye, yazabildiğini ifade edenlerin oranı ise yüzde 17'ye kadar düşüyor. Daha çarpıcı olan ise katılımcıların yüzde 27,5'inin Kürtçe hiç okuyamadığını, yüzde 36,6'sının ise hiç yazamadığını belirtmesi.

Bu tablo, Kürtçenin sözlü bir dil olarak sınırlı ölçüde yaşamını sürdürürken, yazılı ve kurumsal bir dil olarak giderek görünmez hale geldiğini gösteriyor. Bir dilin okullarda, resmi kurumlarda, edebiyatta ve medyada yer almaması, zamanla onu yalnızca evde ya da gündelik ilişkilerde kullanılan bir dile dönüştürme riski taşıyor. Konuşma becerisi korunuyor olsa bile, yazılı kültürden kopan bir dilin yeni kuşaklar tarafından sınırlı işleve sahip bir iletişim aracı olarak algılanması olasılığı giderek artıyor.

AYRIMCILIK KAYGISI VE ÖZ SANSÜR

Kürtçenin kamusal alandan çekilmesinin arkasında yalnızca pratik zorluklar değil, aynı zamanda ayrımcılık kaygısı da bulunuyor. 2026 anketine göre katılımcıların yüzde 60,4'ü devlet dairelerinde, yüzde 59'u eğitim kurumlarında, yüzde 44,7'si ise sosyal medyada Kürtçe konuştuğu için ayrımcılığa uğrayabileceğini düşünüyor. Bu kaygı yalnızca yetişkinlerle sınırlı değil; çocukları da kapsıyor. Ebeveynlerin yüzde 49'u, çocuklarının Kürtçe konuştukları için ayrımcılığa uğrayabileceği kaygısını da taşıyor.

Bu veri, hanelerde ve kamusal alanda Kürtçe kullanımındaki gerilemenin arkasındaki önemli etkenlerden birine işaret ediyor. Her iki ebeveynden birinin, çocuğuna anadilini öğretmenin onu ayrımcılığa maruz bırakabileceğinden endişe etmesi, zamanla bir "koruma" refleksine dönüşebiliyor. Bu da çocuklarla evde Türkçe konuşmayı tercih etme eğilimini güçlendirebiliyor. Böylece ayrımcılık kaygısı, kuşaklar arası dil aktarımını engelleyen dolaylı ancak etkili bir mekanizma haline geliyor. Bu süreçte korku, asimilasyonun gönüllü görünen ama aslında dayatılmış bir versiyonunu üretiyor.

TALEP VAR, KARŞILIK YOK

Bütün bu olumsuz tabloya rağmen, toplumsal talep dikkat çekici ölçüde net ve istikrarlı görünüyor. 2020'den 2026'ya kadar yapılan tüm anketlerde, "Çocuklarımın anadilinde eğitim görmesini istiyorum" diyenlerin oranı yüzde 97 ile yüzde 99 arasında değişiyor. Yine 2026 verilerine göre katılımcıların yüzde 56,9'u, Kürtçenin sürdürülebilirliğinin önündeki en büyük engel olarak anadilde eğitimin bulunmamasını gösteriyor. Bu gerekçe, altı yıllık veri serisinin tamamında ilk sırada yer alıyor.

Buna karşılık, mevcut eğitim sisteminin sunduğu tek seçenek olan "Yaşayan Diller" seçmeli dersi, pratikte neredeyse işlevsiz durumda. 2021’de öğretmenlerin yüzde 89,1'i bu dersin kendi okullarında verilmediğini belirtirken, 2026'da katılımcıların yüzde 82,1'i uygulamayı "çok yetersiz" olarak nitelendiriyor. Başka bir ifadeyle, toplumun büyük çoğunluğu anadilde eğitimi temel bir hak ve ihtiyaç olarak görürken, devletin sunduğu mevcut kurumsal mekanizma geniş kesimler tarafından yetersiz bulunuyor. Talep ile arz arasındaki bu uçurum, Kürtçenin kurumsal olarak yeniden üretilmesini ve kuşaklar arasında aktarılmasını önemli ölçüde zorlaştırıyor.

KÜRTLERİ VE KÜRT HAREKETİNİ BEKLEYEN RİSKLER

Bu verilerin yalnızca dilbilimsel bir mesele olmadığını vurgulamak gerekiyor. Kürtçedeki çözülme, doğrudan Kürt siyasi ve toplumsal hareketinin geleceğiyle de bağlantılıdır. Kuşaklar arası dil aktarımının kesintiye uğradığı bir toplumda, birkaç eğilimin aynı anda güçlenme riski bulunuyor:

Kimliksel zayıflama: Dil, Kürt kimliğinin en somut taşıyıcılarından biridir. Genç kuşaklar anadillerini kaybettikçe, kimlik giderek sembolik ve soyut bir aidiyete, yani “kökeni Kürt olma” bilincine indirgenebilir. Bu da toplumsal harekete kitlesel ve organik katılımı zayıflatabilir.

Kültürel hafıza kaybı: Sözlü edebiyat, deyimler, ağıtlar, stran ve dengbêj geleneği gibi kuşaktan kuşağa sözle aktarılan kültürel miras, dilin yazılı ve sözlü olarak zayıflamasıyla birlikte geri döndürülemez biçimde kaybolabilir.

Siyasi taleplerin meşruiyet zemininin aşınması: Anadilde eğitim ve dil hakları talebi, bugün toplumun neredeyse tamamının ortak paydasıdır. Ancak dil fiilen kullanılmaz hale geldikçe, bu talebin “yaşayan bir ihtiyaç” olarak sunulması zorlaşabilir. Karşı taraf bunu “artık gerekmeyen, sembolik bir talep” olarak çerçeveleyebilir.

Kuşaklar arası kopukluk: Yaşlı kuşakla Kürtçe, genç kuşakla büyük ölçüde Türkçe iletişim kurulan haneler, aile içi aktarımı zayıflattığı gibi, siyasi ve toplumsal örgütlenmenin geleneksel olarak dayandığı aile ve akrabalık ağlarını da zayıflatabilir.

Bölgesel ve kentsel farklılaşma: Büyük kentlere göç ve kentleşme, Kürtçenin kırsaldaki güçlü kalelerini de aşındırdıkça, dilin coğrafi olarak daha küçük ve dağınık adacıklara sıkışması riski artabilir.

Bu risklerin ortak paydası da var elbette. Dil kaybı sadece kültürel bir kayıp olarak önümüzde durmuyor. Aynı zamanda bir toplumun kendini örgütleme, talep etme ve gelecek kuşaklara aktarma kapasitesinde de bir zayıflama yaratıyor. Bir toplumsal ya da siyasal hareketin gücü, büyük ölçüde ortak bir dilde düşünen, hisseden ve konuşan bir tabana dayanır. Bu taban daraldıkça, siyasi söylemin toplumsal karşılığı da zayıflar.

ERİMENİN DURDURULABİLİR OLDUĞU NOKTA

Altı yıllık veri zinciri, iyimser bir değerlendirmeye pek yer bırakmıyor. Hanelerde, sokakta, kuşaklar arasında ve yazılı kültürde eş zamanlı bir gerileme yaşanıyor. Ancak aynı veriler, umut için de önemli bir ipucu taşıyor olabilir. Toplumun anadilde eğitim talebi, altı yıl boyunca hiçbir zaman yüzde 97'nin altına düşmedi. Bu, dile duyulan toplumsal bağlılığın ortadan kalkmadığını, ancak bu bağlılığın kurumsal düzeyde karşılık bulamadığını gösteriyor.

Kürtçenin geleceği, büyük ölçüde önümüzdeki on yılda atılacak adımlara bağlı görünüyor. Anadilde eğitimin fiilen ve kapsamlı biçimde hayata geçirilmesi, kamusal alanda Kürtçe kullanımının ayrımcılık kaygısı olmaksızın mümkün hale getirilmesi ve dilin medya, edebiyat, hukuk, idare gibi yazılı ve kurumsal alanlarda daha fazla yer bulması, bu sürecin en önemli başlıkları arasında yer alıyor.

Bu adımlar atılmadığı takdirde, mevcut eğilimin sürmesi ve buna bağlı olarak hem Kürtçenin hem de Kürt toplumsal hareketinin toplumsal tabanının giderek daha kırılgan hale gelmesi kaçınılmaz görünüyor.